به گزارش کافهاقتصاد(سیدحسین سیدپور)؛اقتصاد ایران در سالهای اخیر با ترکیبی بیسابقه از تحریمهای بینالمللی، تورم ساختاری، نوسانات ارزی و فشارهای ژئوپلیتیک مواجه بوده است. در این شرایط، مفهوم تابآوری اقتصادی از یک بحث تئوریک به ضرورتی عملی تبدیل شده است.
تحلیل وضعیت کنونی
۱. چالشهای ساختاری
· شوکهای خارجی: تحریمهای مالی و نفتی دسترسی به نظام مالی جهانی را محدود کردهاند
· وابستگی به درآمدهای نفتی: اگرچه کاهش یافته اما هنوز ساختار بودجهریزی را آسیبپذیر میکند
· نقدینگی بالای جامعه: رشد نامتناسب نقدینگی بدون پشتوانه تولیدی
· فرار مغزها و سرمایه: خروج منابع انسانی و مالی
۲. سازوکارهای خودجوش تابآوری
جالب است که اقتصاد ایران در لایههای خرد نشانههایی از تابآوری ایجاد کرده:
· اقتصاد غیررسمی و شبکههای اجتماعی: شبکههای خویشاوندی و محلی به عنوان ضربهگیر عمل میکنند
· چرخش به سمت تولید داخلی: در برخی بخشها مانند کشاورزی و صنایع کوچک
· کارآفرینی اجباری: بسیاری از افراد به دلیل محدودیتهای شغلی به کسبوکارهای کوچک روی آوردهاند
· تکنولوژیهای دیجیتال: کاهش وابستگی به زیرساختهای فیزیکی در برخی خدمات
تحلیل عوامل کلیدی تابآوری
نقاط قوت پنهان:
۱٫ جمعیت جوان و تحصیلکرده: اگرچه با چالش فرار مغزها مواجه است
۲٫ تنوع اقلیمی و منابع طبیعی: امکان توسعه بخشهای مختلف اقتصادی
۳٫ سابقه تاریخی تطبیق: تجربه تاریخی ایرانیان در مواجهه با بحرانها
۴٫ اقتصاد مقاومتی در عمل: در سطح خرد، خانوارها سازوکارهای انطباقی ایجاد کردهاند
نقاط ضعف ساختاری:
۱٫ حکمرانی اقتصادی ناپایدار: تغییرات سریع سیاستها
۲٫ فساد سیستماتیک: کاهش اعتماد عمومی به نهادها
۳٫ بهرهوری پایین: در بسیاری از بخشها
۴٫ شکنندگی نظام بانکی: مطالبات غیرجاری بالا
راهکارهای تقویت تابآوری
سطح کلان:
· تنوعبخشی شرکای تجاری: حرکت به سمت شرق و جنوب
· اصلاح نظام مالیاتی: افزایش درآمدهای غیرنفتی
· شفافسازی اقتصادی: مقابله با فساد
· سرمایهگذاری در فناوریهای دیجیتال: کاهش وابستگی به مبادلات بینالمللی
سطح خرد:
· حمایت از کسبوکارهای کوچک و متوسط: قلب تپنده تابآوری
· توسعه اقتصاد محلی: کاهش هزینههای حمل و نقل و واسطهها
· آموزش مهارتهای چندگانه: افزایش انعطافپذیری شغلی افراد
تحلیل شخصی: پارادوکس تابآوری ایرانی
به نظر من اقتصاد ایران در حال تجربه یک پارادوکس تابآوری است:
از یک سو در سطح خرد و خانوار، سازوکارهای انطباقی قابل توجهی ظهور کردهاند. شبکههای اجتماعی غیررسمی، کسبوکارهای اینستاگرامی، سیستمهای مبادله پایاپای محلی و مهاجرتهای داخلی برای یافتن فرصتها نشان میدهند که جامعه ایرانی در سطح خرد بسیار انعطافپذیر است.
از سوی دیگر در سطح کلان، ساختارهای نهادی ضعیف، وابستگی به درآمدهای نفتی و عدم ثبات سیاستهای اقتصادی، تابآوری سیستماتیک را تضعیف میکند.
تابآوری اقتصادی ایران بیشتر واکنشی و انفعالی بوده تا پیشگیرانه و برنامهریزیشده. برای تبدیل این تابآوری انفعالی به فعال نیازمند:
۱. تغییر نگرش از مدیریت بحران به ساخت تابآوری
۲. تقویت نهادهای میانجی بین دولت و مردم
۳. سرمایهگذاری در سرمایه اجتماعی به اندازه سرمایه فیزیکی
۴. استفاده از فناوری برای جهشهای ساختاری
اقتصاد ایران اگرچه در شرایط دشواری قرار دارد، اما ظرفیت نهفته قابل توجهی برای تابآوری دارد. کلید موفقیت، تحول نهادی است تا این ظرفیتها بتوانند به صورت سازمانیافته آزاد شوند.
تابآوری واقعی زمانی ایجاد میشود که جامعه نه تنها در برابر شوکها مقاومت کند، بلکه بتواند از این چالشها برای تحول ساختاری استفاده نماید. این امر نیازمند گفتوگوی اجتماعی گسترده و اجماع نخبگان بر سر اولویتهای توسعه است.
Saturday, 14 February , 2026